1. હડપ્પીય સભ્યતા (Harappa Civilization)
કાંસ્ય યુગની નગર આયોજનબદ્ધ સભ્યતા. રસ્તાઓ કાટખૂણે છેદતા, ભૂગર્ભ ગટર વ્યવસ્થા અને પકવેલી ઈંટોનું પ્રમાણભૂત માપ (૧:૨:૪).
| સ્થળનું નામ (Site) | સ્થાન અને નદી | મુખ્ય સંશોધનો અને વિશિષ્ટતાઓ |
|---|---|---|
| Lothal (લોથલ) | ધોળકા તાલુકો, અમદાવાદ (ભોગાવો નદી) | વિશ્વની પ્રાચીનતમ ભરતી બંદર ગોદી (Tidal Dockyard), ચોખાના ફોતરાં, મણકા બનાવવાની ફેક્ટરી, અગ્નિકુંડ, શતરંજ જેવી રમત, માપપટ્ટી (હાથીદાંતની). |
| Dholavira (ધોળાવીરા) | ખદીરબેટ, ભચાઉ, કચ્છ (લૂણી નદી બેસિન) | યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ (૨૦૨૧); ત્રિ-સ્તરીય નગરરચના (સિટાદેલ, મધ્યમ નગર, નીચલું નગર), પથ્થરનું સ્થાપત્ય, ૧૦ અક્ષરોનું સાઈનબોર્ડ, વરસાદી પાણી સંગ્રહ માટેના વિશાળ જળાશયો (Rainwater Harvesting). |
| Surkotada (સુરકોટડા) | રાપર તાલુકો, કચ્છ | ઘોડાના અસ્થિના અવશેષો (Horse remains), કળશ શબવાહિની. |
| Rangpur (રંગપુર) | લીંબડી, સુરેન્દ્રનગર (ભાદર નદી) | ગુજરાતમાંથી સૌપ્રથમ ઉત્ખનન થયેલું હડપ્પીય સ્થળ (૧૯૩૧, એમ. એસ. વત્સ). |
💡 ઉદાહરણ ૧: ધોળાવીરા નગર આયોજન
• સામાન્ય રીતે હડપ્પીય નગરો બે ભાગમાં (પશ્ચિમ ગઢી અને પૂર્વ નીચલું નગર) વહેંચાયેલા હતા.
• કચ્છમાં આવેલું ધોળાવીરા (સ્થાનિક નામ: કોટડા ટીંબો) એકમાત્ર એવું નગર છે જે ત્રિ-સ્તરીય નગરરચના ધરાવતું હતું.
• આર. એસ. બિષ્ટ દ્વારા ૧૯૯૦-૯૧ માં તેનું વિસ્તૃત ઉત્ખનન કરાયું હતું.
2. વૈદિકધર્મ અને સંસ્કૃતિ & 3. જૈનધર્મ અને બૌદ્ધધર્મ
⚡ ચાર વેદો અને ઉપનિષદો
• ઋગ્વેદ: સૌથી પ્રાચીન વેદ, ૧૦ મંડળ, ૧૦૨૮ સૂક્તો. ત્રીજા મંડળમાં ગાયત્રી મંત્ર (વિશ્વામિત્ર રચિત).
• સામવેદ: ભારતીય સંગીતની ગંગોત્રી | યજુર્વેદ: યજ્ઞો અને અનુષ્ઠાનો | અથર્વવેદ: ઔષધિ, તંત્ર-મંત્ર.
• સત્યમેવ જયતે: 'મુંડક ઉપનિષદ' માંથી લેવામાં આવ્યું છે.
💡 ઉદાહરણ ૧: ગુજરાત સાથે સંકળાયેલી જૈન સભા
• પ્રથમ જૈન પરિષદ પાટલીપુત્રમાં સ્થૂલિભદ્રના અધ્યક્ષપદે યોજાઈ હતી.
• બીજી જૈન પરિષદ ઈ.સ. ૫૧૨ માં મૈત્રક કાળ દરમિયાન વલ્લભી (ગુજરાત) ખાતે દેવર્ષિ ક્ષમાશ્રમણ ના પ્રમુખપદે યોજાઈ હતી, જેમાં જૈન આગમોનું લિપિબદ્ધ સંપાદન થયું.
4. મૌર્યયુગ, ગુપ્તકાલીન ભારત અને હર્ષવર્ધન
⚡ જૂનાગઢ શિલાલેખ અને સુદર્શન તળાવ (ચાર મહાન શાસકો)
ગિરનારની તળેટીમાં આવેલું સુદર્શન તળાવ ૪ શાસકોના ઇતિહાસ સાથે સંકળાયેલું છે:
૧. ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય: સુબા પુષ્યગુપ્ત વૈશ્ય દ્વારા તળાવનું નિર્માણ કરાયું.
૨. અશોક: સુબા તુષાસ્પ દ્વારા તળાવમાંથી નહેરો કઢાઈ.
૩. રુદ્રદામા (શક ક્ષત્રપ): સુબા સુવિશાખ દ્વારા અતિવૃષ્ટિથી તૂટેલા પાળાનું સમારકામ (સૌપ્રથમ શુદ્ધ સંસ્કૃત શિલાલેખ).
૪. સ્કંદગુપ્ત (ગુપ્ત વંશ): સુબા પર્ણદત્તના પુત્ર ચક્રપાલિત દ્વારા તળાવનો જીર્ણોદ્ધાર અને વિષ્ણુ મંદિર નિર્માણ.
💡 ઉદાહરણ ૧: મૌર્ય અને ગુપ્ત શાસકોની સિદ્ધિઓ
• ઇતિહાસકાર વી. એ. સ્મિથે સમુદ્રગુપ્તના અવિરત વિજયોને કારણે તેમને 'ભારતના નેપોલિયન' કહ્યા.
• તેમના દરબારી કવિ હરિષેણે પ્રયાગ પ્રશસ્તિ (અલ્હાબાદ સ્તંભલેખ) માં તેમની વીરતાનું વર્ણન કર્યું છે.
6. યુરોપિયનોનું આગમન અને 7. 1857નો સંગ્રામ
યુરોપિયનોનું આગમન ક્રમ: પોર્ટુગીઝ (૧૪૯૮ - વાસ્કો-દ-ગામા) → ડચ (૧૬૦૨) → અંગ્રેજ (૧૬૦૦ - ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની) → ફ્રેન્ચ (૧૬૬૪). અંગ્રેજોએ સુરતમાં સૌપ્રથમ કોઠી ૧૬૧૩માં સ્થાપી.
૧૮૫૭નો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ: ભારત અને ગુજરાત💡 ઉદાહરણ ૧: ગુજરાતમાં ૧૮૫૭નો સંગ્રામ
• આણંદ: ગરબડદાસ પટેલ (તેમણે માલાજી જોશી અને કૃષ્ણદાસ દવે સાથે મળી બળવો પોકાર્યો).
• પંચમહાલ: રૂપા નાયક અને જોમા નાયક.
• ઓખામંડળ: જોધા માણેક અને મુળુ માણેક (વાઘેર બળવો).
• છોટાઉદેપુર: તાત્યા ટોપેએ ડિસેમ્બર ૧૮૫૮માં આશરો લીધો હતો.
8. સામાજિક-ધાર્મિક સુધારણા & 9-11. રાષ્ટ્રીય આંદોલનો અને આઝાદી (1857-1947)
| સંસ્થા / આંદોલન | વર્ષ & સ્થાપક / નેતા | મુખ્ય પરીક્ષાલક્ષી વિગતો |
|---|---|---|
| બ્રહ્મો સમાજ | ૧૮૨૮ - રાજા રામમોહન રાય | સતીપ્રથા નાબૂદી કાયદો (૧૮૨૯, વિલિયમ બેન્ટિંક દ્વારા). આધુનિક ભારતના પિતા. |
| આર્ય સમાજ | ૧૮૭૫ - સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી | ટંકારા (મોરબી, ગુજરાત) માં જન્મ; સૂત્ર: "વેદો તરફ પાછા વળો"; પુસ્તક: સત્યાર્થ પ્રકાશ. |
| સત્યાશોધક સમાજ | ૧૮૭૩ - જ્યોતિરાવ ફૂલે | દલિત અને સ્ત્રી શિક્ષણના પ્રણેતા; પુસ્તક: ગુલામગીરી. |
| બારડોલી સત્યાગ્રહ | ૧૯૨૮ - વલ્લભભાઈ પટેલ | મહેસૂલમાં ૨૨% વધારા સામે આંદોલન; સફળતા બાદ ગાંધીજી અને બહેનો તરફથી 'સરદાર' નું બિરુદ મળ્યું. |
| દાંડીકૂચ | ૧૨ માર્ચ થી ૬ એપ્રિલ ૧૯૩૦ | સાબરમતી આશ્રમથી ૭૮ સાથીઓ સાથે ૩૮૫ કિમી (૨૪૧ માઈલ) કૂચ; ૬ એપ્રિલે મીઠાના કાયદાનો ભંગ; સવિનય કાનૂનભંગ શરૂ. |
| હિન્દ છોડો આંદોલન | ૮ ઓગસ્ટ ૧૯૪૨ (મુંબઈ) | ગાંધીજીએ મંત્ર આપ્યો: "કરેંગે યા મરેંગે" (Do or Die). અમદાવાદમાં વિનોદ કિનારીવાલા શહીદ થયા. |
| દેશી રાજ્યોનું વિલીનીકરણ | ૧૯૪૭-૪૮ - સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ | વી. પી. મેનન સાથે મળી ૫૬૨ રજવાડાઓનું ભારતીય સંઘમાં જોડાણ. જૂનાગઢમાં લોકમત, હૈદરાબાદમાં 'ઓપરેશન પોલો'. |
🎯 CCE History Strategy
ગુજરાતના હડપ્પીય સ્થળો, જૂનાગઢ શિલાલેખ અને સુદર્શન તળાવ, ૧૮૫૭ના ગુજરાતના ક્રાંતિવીરો, ગાંધીજીના સત્યાગ્રહો (ચંપારણ, ખેડા, દાંડી) અને સરદાર પટેલનું યોગદાનમાંથી ૧૦૦% પ્રશ્નો પૂછાય છે.