1. રાજ્યશાસ્ત્ર સંકલ્પના, 2. નાગરિકતા અને 3. બંધારણ ઘડતર & આમુખ
⚡ ઐતિહાસિક તથ્યો, તારીખો અને સમિતિઓ
• બંધારણ સભા (Constituent Assembly): કેબિનેટ મિશન યોજના (૧૯૪૬) અંતર્ગત રચના. પ્રથમ બેઠક: ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬ (અસ્થાયી પ્રમુખ: ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિન્હા).
• કાયમી પ્રમુખ: ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ (૧૧ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬); બંધારણીય સલાહકાર: બી. એન. રાવ.
• ખરડા સમિતિ (Drafting Committee): અધ્યક્ષ: ડૉ. બી. આર. આંબેડકર (ભારતીય બંધારણના પિતા). કુલ સભ્યો: ૭.
• સમયગાળો: ૨ વર્ષ, ૧૧ મહિના અને ૧૮ દિવસ.
• સ્વીકાર અને અમલ: સ્વીકાર: ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૪૯ (બંધારણ દિવસ); અમલ: ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ (પ્રજાસત્તાક દિન).
• ૪૨મો સુધારો (૧૯૭૬ - લઘુ બંધારણ): આમુખમાં ત્રણ શબ્દો ઉમેરાયા: 'સમાજવાદી', 'બિનસાંપ્રદાયિક' (ધર્મનિરપેક્ષ), અને 'અખંડિતતા'.
• નાગરિકતા (ભાગ-૨, અનુચ્છેદ ૫ થી ૧૧): ભારતમાં એકલ નાગરિકતા (Single Citizenship) છે (બ્રિટનમાંથી લીધેલ).
💡 ઉદાહરણ ૧: આમુખ બંધારણનો ભાગ છે કે નહીં?
• બેરુબારી યુનિયન કેસ (૧૯૬૦): SC એ કહ્યું કે આમુખ બંધારણનો ભાગ નથી.
• કેશવાનંદ ભારતી વિ. કેરળ રાજ્ય (૧૯૭૩ - ૧૩ જજોની બેન્ચ): SC એ પોતાનો અગાઉનો ચુકાદો ફગાવી ઠરાવ્યું કે આમુખ બંધારણનો આંતરિક ભાગ છે અને અનુચ્છેદ ૩૬૮ હેઠળ સુધારો થઈ શકે છે પરંતુ મૂળભૂત માળખું તોડી શકાતું નથી.
4. મૂળભૂત હકો, ફરજો અને રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો
| ઘટક | ભાગ & અનુચ્છેદ | સ્ત્રોત દેશ & મૂળ સિદ્ધાંત |
|---|---|---|
| મૂળભૂત હકો (FR) | ભાગ-૩ (અનુ. ૧૨ – ૩૫) | USA (બિલ ઑફ રાઇટ્સ); ન્યાયિક રીતે લાગુ કરી શકાય તેવા (Justiciable); ૬ હકો (સમાનતા ૧૪-૧૮, સ્વતંત્રતા ૧૯-૨૨, શોષણ સામે ૨૩-૨૪, ધાર્મિક સ્વતંત્રતા ૨૫-૨૮, સંસ્કૃતિ-શિક્ષણ ૨૯-૩૦, બંધારણીય ઉપચાર ૩૨). |
| માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP) | ભાગ-૪ (અનુ. ૩૬ – ૫૧) | આયર્લેન્ડ; અદાલત દ્વારા અમલ ન કરાવી શકાય તેવા; હેતુ: કલ્યાણ રાજ્ય (Welfare State) ની સ્થાપના. અનુ. ૪૦ (ગ્રામ પંચાયત), અનુ. ૪૪ (UCC), અનુ. ૫૦ (ન્યાયતંત્રનું કારોબારીથી અલગતા). |
| મૂળભૂત ફરજો (FD) | ભાગ-૪(A) (અનુ. ૫૧A) | રશિયા (USSR); ૪૨મા સુધારા (૧૯૭૬) દ્વારા સ્વર્ણસિંહ સમિતિ ની ભલામણથી ૧૦ ફરજો ઉમેરાઈ. ૮૬મા સુધારા (૨૦૦૨) થી ૧૧મી ફરજ (૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકોનું શિક્ષણ) ઉમેરાઈ. |
💡 ઉદાહરણ ૨: ૫ પ્રકારની બંધારણીય રીટ્સ
• અનુચ્છેદ ૩૨ (બંધારણીય ઇલાજોનો હક): આંબેડકરે તેને બંધારણનું હૃદય અને આત્મા કહ્યો.
• ગેરકાયદે અટકાયત સામે સુપ્રીમ કોર્ટ/હાઈકોર્ટ બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ (Habeas Corpus - શરીર હાજર કરો) રીટ જારી કરે છે.
• અન્ય ૪ રીટ્સ: પરમાદેશ (Mandamus), પ્રતિષેધ (Prohibition), ઉત્પ્રેષણ (Certiorari), અધિકાર પૃચ્છા (Quo Warranto).
5. સંસદ, રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યપાલ, કારોબારી અને સર્વોચ્ચ અદાલત
- રાષ્ટ્રપતિ (અનુ. ૫૨): ભારતના પ્રથમ નાગરિક અને ત્રણેય સેનાના સર્વોચ્ચ વડા. ચૂંટણી: સંસદના અને રાજ્યોની વિધાનસભાઓના માત્ર ચૂંટાયેલા સભ્યો ભાગ લે છે (અનુ. ૫૪). રાષ્ટ્રપતિ પર મહાભિયોગ (Impeachment) અનુચ્છેદ ૬૧ મુજબ ચાલે છે. વટહુકમ સત્તા: અનુચ્છેદ ૧૨૩; માફી આપવાની સત્તા: અનુચ્છેદ ૭૨.
- સંસદ (અનુ. ૭૯): રાષ્ટ્રપતિ + રાજ્યસભા (ઉપલું ગૃહ - કાયમી, વધુમાં વધુ ૨૫૦ સભ્યો, દર ૨ વર્ષે ૧/૩ સભ્યો નિવૃત્ત થાય) + લોકસભા (નીચલું ગૃહ - મુદત ૫ વર્ષ). નાણાં ખરડો (Money Bill - અનુ. ૧૧૦) માત્ર લોકસભામાં જ રજૂ થઈ શકે.
- રાજ્યપાલ (અનુ. ૧૫૩): રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિમણૂક પામે છે અને રાષ્ટ્રપતિની મરજી હોય ત્યાં સુધી હોદ્દો ધરાવે છે. વટહુકમ સત્તા: અનુચ્છેદ ૨૧૩.
- સર્વોચ્ચ અદાલત (અનુ. ૧૨૪): ભારતમાં એકીકૃત સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સહિત ૩૪ ન્યાયાધીશોની મંજૂર સંખ્યા છે. નિવૃત્તિ વય: સુપ્રીમ કોર્ટ માટે ૬૫ વર્ષ, હાઇકોર્ટ માટે ૬૨ વર્ષ.
6. સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓ (Panchayati Raj & 73rd/74th Amendments)
⚡ ૭૩મો અને ૭૪મો બંધારણીય સુધારો, ૧૯૯૨
• ૭૩મો સુધારો (પંચાયતી રાજ): ભાગ-૯ અને ૧૧મી અનુસૂચિ (૨૯ વિષયો) ઉમેરાઈ. ત્રિ-સ્તરીય પંચાયત (બળવંતરાય મહેતા સમિતિ): ગ્રામ પંચાયત, તાલુકા પંચાયત, જિલ્લા પંચાયત. બંધારણમાં મહિલાઓ માટે ૧/૩ અનામત છે, પરંતુ ગુજરાતમાં ૫૦% મહિલા અનામત છે.
• ૭૪મો સુધારો (શહેરી શાસન): ભાગ-૯(A) અને ૧૨મી અનુસૂચિ (૧૮ વિષયો) નગરપાલિકાઓ અને મહાનગરપાલિકાઓ માટે ઉમેરાઈ.
• ગુજરાત પંચાયત અધિનિયમ: ૧૯૬૧ (અમલ ૧ એપ્રિલ ૧૯૬૩) અને નવો પંચાયત અધિનિયમ ૧૯૯૩ (અમલ ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૯૪).
7. પક્ષ પ્રથા, 8. ચૂંટણીઓ અને ચૂંટણી પંચ (Article 324)
- ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI - અનુ. ૩૨૪): રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, સંસદ અને રાજ્ય વિધાનમંડળોની ચૂંટણીઓનું સંચાલન કરતી સ્વાયત્ત બંધારણીય સંસ્થા છે. (રાજ્ય ચૂંટણી પંચ સ્થાનિક પંચાયત-પાલિકાની ચૂંટણી કરાવે છે - અનુ. ૨૪૩K).
- પુખ્ત વય મતાધિકાર (અનુ. ૩૨૬): મત આપવાની લઘુત્તમ વય ૨૧ વર્ષથી ઘટાડીને ૧૮ વર્ષ કરવામાં આવી (૬૧મો બંધારણીય સુધારો, ૧૯૮૮).
- પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (Anti-Defection Law): ૫૨મો બંધારણીય સુધારો, ૧૯૮૫ દ્વારા બંધારણમાં ૧૦મી અનુસૂચિ ઉમેરવામાં આવી. ગેરલાયકાતનો નિર્ણય સ્પીકર/ચેરમેન કરે છે.
9. લોકશાહી સામે પડકારો અને 10. સુશાસન (RTI, Lokpal & e-Governance)
💡 ઉદાહરણ ૧: માહિતી અધિકાર કાયદો (RTI Act, 2005)
• સામાન્ય માહિતી: અરજી મળ્યાના ૩૦ દિવસ માં PIO દ્વારા આપવી પડે.
• જો માહિતી વ્યક્તિના જીવન કે શારીરિક સ્વાતંત્ર્ય (Life or Liberty) સાથે સંકળાયેલી હોય તો ૪૮ કલાક ની અંદર આપવી ફરજિયાત છે.
🎯 CCE Polity Strategy
ભાગ-૩ (મૂળભૂત હકો), ભાગ-૪ (DPSP), ૭૩મો/૭૪મો સુધારો (પંચાયતી રાજ), અનુચ્છેદ ૩૨૪ (ચૂંટણી પંચ) અને અનુચ્છેદ ૩૫૨/૩૫૬/૩૬૦ (કટોકટી જોગવાઈઓ) માંથી સીધા કલમ આધારિત પ્રશ્નો પૂછાય છે.